6/10/25: De emancipatie van het slachtoffer in het strafrecht: betekenis en keerzijden
– Prof. Dr. Theo W. A. de Wit
Een van de meest opmerkelijke ontwikkelingen binnen het internationale strafrecht van de laatste decennia is de zogeheten emancipatie van het slachtoffer van een misdrijf, zowel maatschappelijk als in het strafproces en in de theoretische reflectie er op. In een land als Nederland heeft deze ontwikkeling intussen ook de politiek bereikt, want de laatste kabinetten hebben meer aandacht en meer rechten voor slachtoffers van misdrijven uitdrukkelijk tot kabinetsbeleid verheven. Een strengere behandeling van daders en een versobering van de detentie lijkt hiervan de keerzijde te zijn. Afgezien van allerlei juridische kwesties roept dit de vraag op of wij in moreel opzicht de laatste tijd anders zijn gaan kijken naar criminaliteit, en of er sprake is van een bredere culturele verschuiving, die maakt dat slachtoffers en daders vanuit een nieuw perspectief worden waargenomen of binnen een andere horizon worden bezien.
Bio
Theo W.A. de Wit (1953) studeerde theologie en politieke filosofie te Nijmegen.
Tot 2021 was hij Universitair Docent ethiek en sociaal-politieke filosofie aan de Universiteit van Tilburg, en van 2009 tot 2020 daarnaast bijzonder hoogleraar ‘Vraagstukken geestelijke verzorging in justitiële inrichtingen’.
Vanaf 2013 is hij ook buitengewoon hoogleraar aan de Universiteit van Stellenbosch/Zuid-Afrika.
In 2021 publiceerde hij Godenstrijd in de liberale democratie
In 2023 redigeerde hij samen met Ad Verbrugge het boek De liberale democratie onder vuur
3/11/25: Wat Blijft! De erfenis van collectief geweld
– Christophe Busch
Na de bevrijding van de concentratiekampen in 1945 ontstond een indringend visueel archief van menselijk lijden: de bevrijdingsfotografie. Deze beelden werden iconen van herinnering en verankerden zich diep in ons collectief bewustzijn. Maar wat blijft er, generaties later, van deze trauma’s en hun morele erfenis?
Christophe Busch onderzoekt hoe samenlevingen omgaan met slachtofferschap én daderschap na extreme vormen van collectief geweld, van de Holocaust tot hedendaagse conflicten. Hoe werkt intergenerationeel trauma door? Welke omgangsculturen ontstaan er rond herinnering, erkenning en verzoening? En hoe verhouden daders, slachtoffers en omstanders zich tot elkaar in de schaduw van het verleden?
Een indringende reis langs beelden, verhalen en morele keuzes die laten zien dat het verleden nooit helemaal voorbij is — en dat hoe wij ermee omgaan, bepaalt wie we als samenleving willen zijn.
Bio
Christophe Busch is directeur van het Hannah Arendt Instituut en expert in de studie van daders, omstanders en slachtoffers van collectief geweld.
Hij combineert inzichten uit geschiedenis, criminologie en psychologie om de mechanismen van polarisatie, radicalisering en massaal geweld te ontrafelen.
Als auteur van onder meer De duivel in elk van ons legt hij verbanden tussen historische tragedies en hedendaagse maatschappelijke uitdagingen, met bijzondere aandacht voor herinnering, verantwoordelijkheid en democratische veerkracht.
1/12/25: In de ban van WIJ en ZIJ. Een pleidooi voor combinatiedenken
– Patrick Loobuyck
Mensen zijn rabiate wij-zijdenkers. Dit diepgewortelde mechanisme beïnvloedt ons gedrag dagelijks: van vlaggen uithangen tot het delen van berichten op sociale media. We doen van alles om onze groepsidentiteit te laten zien en duidelijk te maken wie erbij hoort en wie niet.
Patrick Loobuyck kijkt verder dan de negatieve gevolgen van dit tribale denken en toont hij hoe ons groepsgevoel ook positief kan bijdragen aan sociale cohesie, actief burgerschap en betrokkenheid. Hij pleit voor combinatiedenken en daagt je uit om de comfortzone van het wij-zijdenken te verlaten. Zo kan je op een meer open en constructieve manier in discussies treden.
Bio
Patrick Loobuyck studeerde godsdienstwetenschappen aan de KU Leuven en moraalwetenschappen aan de UGent.
Momenteel is hij als gewoon hoogleraar verbonden aan het Centrum Pieter Gillis van de Universiteit Antwerpen en als gastprofessor aan de vakgroep Wijsbegeerte en Moraalwetenschap van de Universiteit Gent.
2/02/26: Het oordeel van de internationale strafrechter. Over de grenzen van interpretatie en het belang van het concept schuld
– Ligeia Quackelbeen
Centraal in deze lezing staat de vraag waarom het in het internationaal strafrecht essentieel is om aan het concept schuld vast te houden. Ondanks recente verzuchtingen om meer te kunnen doen, zeker in actuele conflicten zoals dat in Gaza, zijn er beperkingen die nuttig kunnen zijn. De notie van schuld is er een van.
Ideeën over strafrechtelijke verantwoordelijkheid en schuld hebben zich historisch ontwikkeld. In de Verlichting staan het legaliteitsbeginsel en het gelijkheidsbeginsel centraal. Een diep wantrouwen tegenover rechterlijke interpretatie leidde ertoe dat de rechter enkel op zeer rigide wijze strafbepalingen kon toepassen. De negentiende-eeuwse positivistische beweging ziet strafrecht steeds meer als een instrument om gedrag te sturen. Bijgevolg waren grenzen aan rechterlijke interpretatie onnuttig. Een consequentialistisch model waarin risicoreductie centraal stond, verving het deontisch op beginselen gebaseerd model. De processen van Nuernberg vonden plaats op een moment in de geschiedenis dat het positivisme zijn excessen had getoond – het nationaalsocialistisch rechtsdenken was immers sterk door het criminologisch positivisme beïnvloed – maar het was ook een moment waarop men een sterke drang voelde om eindelijk iets te kunnen veranderen en dus niet gelimiteerd te zijn door beginselen.
Tegen deze achtergrond werd het internationaal strafrecht geboren, waar de rol van de rechter bijzonder complex is. Hoewel internationale strafhoven formeel een scheiding der machten kennen — met wetgevende, uitvoerende en rechterlijke organen — is er geen permanente wetgever die snel en adequaat op nieuwe fenomenen kan reageren. Dit vergroot de ruimte voor rechterlijke interpretatie en stelt de vraag of rechters de misdaadcategorieën – denk aan ‘genocide’, ‘verkrachting als oorlogswapen’, ‘gedwongen huwelijk’ – niet enkel interpreteren maar ook maken of mee vorm geven.
Bio
Ligeia Quackelbeen is universitair docent Internationaal en Europees Strafrecht aan Tilburg University (2022-heden).
Ze promoveerde aan de Universiteit Gent op een proefschrift (2022) over de grenzen van rechterlijke interpretatie in het internationaal strafrecht. Sindsdien bouwde ze haar expertise verder uit op het raakvlak van strafrecht en rechtsfilosofie, met bijzondere belangstelling voor de werking van strafrechtelijke beginselen, de verhouding tussen legitimiteit, rechtvaardigheid en legaliteit, en de rol van de rechter.
2/03/26: Schuld en boete in het Midden-Oosten
– Koert Debeuf
Het Westen heeft een grote verantwoordelijkheid in de problemen die het Midden-Oosten vandaag kent. Niet alleen kolonisatie, maar vooral ook de manier waarop het oude Ottomaanse rijk werd opgesplitst, hebben gevolgen die moeilijk te onderschatten zijn. Na het identificeren van die historische “schuld” en de “boete” die de wereld ervoor betaalt, is de vraag wat we kunnen doen? Daar probeert Koert Debeuf een antwoord op te geven.
Bio
Koert Debeuf is filosoof en historicus.
Hij doceert geschiedenis en politiek van het Midden-Oosten aan de VUB.
Hij woonde van 2011 tot 2016 in Caïro van waaruit hij het Midden-Oosten intensief bezocht.
Zijn recentste boek “Wat je moet weten om het Midden-Oosten te begrijpen” verscheen in 2025 bij de Bezige Bij..